Waterverontreiniging door de gezondheidszorg

Geneesmiddelen zijn voor veel verzekerden essentieel voor hun kwaliteit van leven. Ze dragen bij aan het bevorderen van hun gezondheid. Maar er is ook een keerzijde. Zowel medicijnproductie als medicijngebruik kunnen nadelige ‘bijwerkingen’ voor het milieu hebben, met name door waterverontreiniging.

Impacts

Uit onze materialiteitsanalyse komen de volgende materiële impacts ten aanzien van verontreiniging naar voren.

Beleid

Zorgverzekeraars kunnen bijdragen aan vermindering van waterverontreiniging via hun inkooprol in de zorg. CZ groep is, zowel individueel als via Zorgverzekeraars Nederland (ZN), aangesloten bij de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 (GDDZ 3.0). Deze afspraak tussen overheid, zorgaanbieders, zorgverzekeraars en andere betrokken partijen richt zich onder andere op het verminderen van waterverontreiniging door medicatiegebruik en -productie. Het gezamenlijke beleid van ZN is uitgewerkt in het sectorale uitvoeringsplan GDDZ 3.0 (looptijd 2022-2026), dat publiek toegankelijk is via de website van ZN. CZ groep volgt dit plan om de milieu-impact van zorg te beperken. Op dit moment is er nog geen specifiek (landelijk) beleid over het vermijden van incidenten en noodsituaties en heeft CZ groep ook geen intern beleid.

Het uitvoeringsplan sluit aan op de Ketenaanpak Medicijnresten uit Water en bevat als thema het terugdringen van de milieubelasting door medicatiegebruik (waaronder het werken met minder schadelijke stoffen en het ontwikkelen van biologisch beter afbreekbare medicijnen). In het uitvoeringsplan is momenteel niet inzichtelijk welke exacte schadelijke stoffen materieel vervuilend zijn; nader onderzoek is nodig om hier meer inzicht in te krijgen.

Doelstellingen

Om de impact van medicatie op het milieu te verminderen, zijn de volgende afspraken in het ZN Uitvoeringsplan opgenomen:

• Zorgaanbieders worden via zorginkoop en -contractering gestimuleerd om te verduurzamen, waaronder het terugdringen van medicijnverspilling;

• In het inkoopbeleid worden positieve prikkels ontwikkeld voor gepast voorschrijven, gepaste uitgifte en inzameling van medicijnen;

• Er wordt onderzoek gedaan naar het bevorderen van inname en heruitgifte van medicatie;

• Duurzaamheid wordt meegenomen bij de inkoop van geneesmiddelen, op basis van gezamenlijk opgestelde criteria. Fabrikanten die duurzaam produceren en geneesmiddelen met een kleinere klimaat- en milieu-impact leveren, worden gewaardeerd;

• Zorgverzekeraars dragen bij aan nationale, Europese en mondiale lobbyactiviteiten voor verduurzaming van de ontwikkeling, productie, distributie, voorschrijven, uitgifte en gebruik van geneesmiddelen.

Zorgverzekeraars willen in 2026 via het zorginkoopbeleid en -contractering bijdragen aan het verlagen van de milieu-impact van medicijnen. Daarnaast wordt gestreefd naar het opnemen van duurzaamheidscriteria in het preferentiebeleid van alle zorgverzekeraars.

Deze afspraken dragen niet alleen bij aan het verminderen van medicijnresten in water, maar ook aan het verlagen van CO₂-uitstoot en grondstoffengebruik, omdat minder medicijngebruik leidt tot minder productie en transport in de keten.

Uitvoering en monitoring

De Green Deal Duurzame Zorg 3.0 en het sectoraal uitvoeringsplan ZN lopen van 2023 tot en met 2026 en worden niet tussentijds geactualiseerd. Momenteel lopen gesprekken voor de nieuwe Green Deal Duurzame Zorg. Relevante onderwerpen uit het uitvoeringsplan worden jaarlijks uitgewerkt in het zorginkoopbeleid, dat uiterlijk 1 april van het voorgaande jaar openbaar wordt gemaakt.

Scope, samenwerking en verantwoordelijkheid

Onder de scope van het uitvoeringsplan vallen zorgaanbieders (waaronder apothekers, ziekenhuizen, GGZ-aanbieders en Wlz-aanbieders) en producenten van medicatie en geneesmiddelen. De productieketen van medicatie is wereldwijd, waardoor de impact ook wereldwijd voelbaar is.

Vertegenwoordigers van de betrokken partijen zijn meegenomen in de opzet van het uitvoeringsplan. Zorgverzekeraars streven naar een gelijkgerichte aanpak om administratieve lasten te beperken en de impact te vergroten. Er is conformiteit afgesproken ten aanzien van de verankering van verduurzaming in het inkoopbeleid van zorgverzekeraars.

Het Sectoraal uitvoeringsplan, de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 en onderliggende uitvoeringsplannen zijn publiek beschikbaar via diverse websites. De vertaling binnen CZ groep is te vinden in het zorginkoopbeleid 2026. Zorgaanbieders en leveranciers spelen een rol bij de uitvoering en monitoring van de verduurzamingsplannen.

Binnen CZ groep ligt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering bij het Bestuursteam, onder leiding van de bestuurder Zorg.

Inzet

De verduurzaming van de zorgsector op dit thema wordt vormgegeven via een geïntegreerde reeks maatregelen, gericht op onder andere het verminderen van de milieubelasting door medicatiegebruik. Maatregelen raken met name de upstream waardeketen in het zorgveld (apotheken, leveranciers, zorgaanbieders). Het inkoopbeleid van zorgverzekeraars is het belangrijkste instrument om deze maatregelen te realiseren. Dit betreft het uitgevoerde inkoopbeleid over 2025 en het opgestelde inkoopbeleid 2026.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste initiatieven die CZ groep, zowel in ZN verband als individueel, in 2025 om waterverontreiniging door medicijnresten te verminderen.

De gekozen maatregelen passen binnen de mitigatiehiërarchie (voorkomen, reduceren, herstellen). Op dit moment kunnen we nog niet specifieker aangeven hoe onze acties zich richten op het voorkomen of verminderen van vervuiling bij de bron. We zijn hiervoor nog niet ver genoeg in de keten: eerst werken we aan betere data, inzicht en afspraken in ZN‑verband. Er zijn geen locatie‑specifieke actieplannen voor zorgaanbieders binnen CZ groep voor dit thema. Ook zijn er geen specifieke herstelmaatregelen voor schade door vervuiling opgenomen.

Monitoring

Met de huidige beschikbare informatie is het op dit moment nog niet mogelijk om een nauwkeurige bepaling te maken van de behaalde resultaten voor de gezamenlijke ZN-maatregelen of de CZ specifieke maatregelen. Wel is in juni 2025 heeft het RIVM het rapport ‘Monitor Duurzaamheid en Gezondheid’ gepubliceerd. Deze monitor biedt waardevolle inzichten in verduurzaming binnen de zorgsector, zoals gegevens over energieverbruik, vastgoedoppervlakte, mobiliteit en farmacie en vormt een mogelijke basis voor het meten van voortgang en het ontwikkelen van verbeteracties. Op dit moment maken wij nog geen actief gebruik van deze monitor, maar we oriënteren ons op de mogelijkheden om in de toekomst samen te werken en deze informatie te benutten voor het volgen van resultaten.

Wel is in juni 2025 heeft het RIVM het rapport ‘Monitor Duurzaamheid en Gezondheid’ gepubliceerd. Deze monitor biedt waardevolle inzichten in verduurzaming binnen de zorgsector, zoals gegevens over energieverbruik, vastgoedoppervlakte, mobiliteit en farmacie en vormt een mogelijke basis voor het meten van voortgang en het ontwikkelen van verbeteracties. Op dit moment maken wij nog geen actief gebruik van deze monitor, maar we oriënteren ons op de mogelijkheden om in de toekomst samen te werken en deze informatie te benutten voor het volgen van resultaten.

Uit de monitor blijkt dat diverse indicatoren zijn ontwikkeld voor het thema gerelateerd aan medicijnen. Deze richten zich vooral op uitgifte, uitval, retourprocessen van geneesmiddelen en op vervanging of reductie van medicatie. Door een gebrek aan actuele en betrouwbare data is het op dit moment niet mogelijk om een volledig nationaal of sectoraal overzicht van deze indicatoren te geven. Een algemene daling van medicijnresten in Nederlands oppervlaktewater is niet meetbaar door externe factoren, zoals weersinvloeden en een toename in gebruik. Voor de meeste maatregelen is het daarom zinvoller om te kijken naar verminderd gebruik en het terugdringen van verspilling.

Inzet van middelen

De inzet die wij in het zorginkoopbeleid hebben vastgelegd, maakt onderdeel uit van de reguliere werkzaamheden van zorginkopers. Hiernaast is een beleidsadviseur werkzaam op het gebied van het verduurzamen van het zorgveld en wordt er vanuit het team Sustainability & Integrated Reporting ondersteuning geboden. Aanvullend zijn er geen specifieke middelen gealloceerd. We monitoren vooralsnog niet wat de effecten van de inzet van de middelen zijn.

Maatstaven en doelen

Op dit moment zijn er nog geen maatstaven beschikbaar of specifieke doelen vastgesteld voor het meten en terugdringen van medicijnresten in water. Dit komt door beperkte beschikbaarheid van betrouwbare data. Het meten van een generieke afname blijkt niet haalbaar, onder andere door externe factoren zoals weersinvloeden en toenemend medicijngebruik.

In 2025 is gestart met een inventarisatie van beschikbare monitoring binnen de sector en de mogelijkheden voor directe monitoring door zorgverzekeraars. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar het beperken van administratieve lasten voor zorgaanbieders. Op basis van deze inventarisatie worden vervolgstappen gezet om meetbare doelen te formuleren voor dit thema.