Circulaire economie (materiaalinstroom en afval) in de gezondheidszorg

De zorgsector neemt een aanmerkelijk deel van de consumptieafdruk voor haar rekening, blijkt uit onderzoek van het RIVM. CZ groep heeft, als ondertekenaar van de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 (GDDZ 3.0) en als zorginkoper van 3,9 miljoen verzekerden de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op het zorgveld en bij te dragen aan een circulaire economie, door het verduurzamen van gebruikte materialen en het reduceren van afval.

Impacts

Uit onze materialiteitsanalyse komen de volgende materiële impacts ten aanzien van circulaire economie naar voren.

Beleid

CZ groep heeft, zowel individueel als via Zorgverzekeraars Nederland (ZN), de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 (GDDZ 3.0) ondertekend. Deze afspraak tussen overheid, zorgaanbieders, zorgverzekeraars en andere zorgpartijen richt zich onder andere op het verminderen van afval en het bevorderen van circulair gebruik van grondstoffen en materialen.

De vertaling van de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 voor zorgverzekeraars is vastgelegd in gezamenlijk beleid van ZN: het Sectoraal Uitvoeringsplan GDDZ 3.0. CZ groep volgt dit plan om de milieu-impact van zorg te beperken. Dit plan is publiek beschikbaar via de website van ZN en vormt voor CZ groep de basis van onze aanpak om de milieu-impact van zorg te verminderen. CZ groep heeft geen intern beleid.

Het beleid richt zich nog niet volledig op de transitie naar hernieuwbare en gerecyclede materialen. Ook is nog onvoldoende bekend hoe materiaalstromen zich verhouden tot het type zorgverlener. Verdere uitwerking en onderzoek zijn nodig om hier inzicht in te krijgen.

Doelstellingen

Met de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 streeft de zorgsector naar spaarzaam en circulair gebruik van grondstoffen en materialen. De algemene beleidsdoelstellingen voor circulariteit uit de GDDZ 3.0 zijn als volgt:

• In 2030: primair grondstoffenverbruik 50% lager en ongesorteerd restafval 75% lager dan in 2016;

• In 2050: maximaal circulaire zorg.

Het ZN-sectoraal uitvoeringsplan bevat aanvullende beleidsdoelstellingen ter ondersteuning van deze Green Deal:

• Het aandeel hergebruik van hulpmiddelen die zorgverzekeraars rechtstreeks inkopen is 20% in 2026;

• De inkoop van incontinentiemateriaal is in 2026 5% lager dan in 2022 (bij gelijkblijvende omstandigheden);

• Het primair grondstoffenverbruik van ingekochte zorg is in 2026 20% lager dan in 2016;

• De hoeveelheid ongesorteerd restafval is in 2026 25% lager dan in 2018.

Deze doelstellingen sluiten aan op de afvalhiërarchie: het voorkomen van verspilling staat voorop, gevolgd door hergebruik, recycling en – als laatste optie – verbranden. Daarnaast is dit beleid in lijn met nationale kaders zoals Nederland circulair 2050, het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP) en het Circulair Materialenplan (CMP).

Uitvoering en monitoring

De Green Deal Duurzame Zorg 3.0 en het sectoraal uitvoeringsplan ZN lopen van 2023 tot en met 2026 en worden niet tussentijds geactualiseerd. Momenteel lopen gesprekken voor de nieuwe Green Deal Duurzame Zorg. CZ groep geeft invulling aan het ZN uitvoeringsplan via het zorginkoopbeleid en de -contractering. In enkele zorginkoopsectoren waar op afvalvermindering en circulariteit impact gemaakt kan worden, verwerken we maatregelen in de contracten. Zo stimuleren we bijvoorbeeld leveranciers van hulpmiddelen om verpakkingen te verminderen, verspilling te voorkomen en hergebruik te bevorderen.

Scope, samenwerking en verantwoordelijkheid

Zorgaanbieders en leveranciers binnen Nederland spelen een sleutelrol bij de uitvoering van het beleid. Op dit moment beperkt de GDDZ 3.0 en het daar bijbehorende uitvoeringsplan zich tot enkel deze Nederlandse organisaties. CZ groep werkt samen met deze partijen en streeft naar een gelijkgerichte aanpak om administratieve lasten zoveel mogelijk te beperken. Vertegenwoordigers van deze stakeholders zijn betrokken bij de ontwikkeling van het uitvoeringsplan. Zorgaanbieders en leveranciers spelen een rol bij de uitvoering en monitoring van de verduurzamingsplannen.

De GDDZ 3.0 en het ZN uitvoeringsplan zijn publiek beschikbaar via diverse websites. De vertaling binnen CZ groep is te vinden in het zorginkoopbeleid 2026.

Binnen CZ groep ligt de verantwoordelijkheid voor uitvoering bij het Bestuursteam, onder de bestuurder Zorg. Deze ziet toe op de juiste verankering van de uitgangspunten in het zorginkoopbeleid.

Inzet

De verduurzaming van de zorgsector krijgt vorm via een pakket aan maatregelen, gericht op circulair werken en zuinig omgaan met grondstoffen en materialen. Het inkoopbeleid van zorgverzekeraars is daarbij het belangrijkste instrument om deze maatregelen te realiseren. De maatregelen hebben betrekking op zowel de upstream als downstream waardeketen en zijn gericht op hergebruik van materialen en het verminderen van afval. Dit betreft zowel het uitgevoerde inkoopbeleid in 2025 als het opgestelde beleid voor 2026.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste initiatieven die CZ groep, zowel in ZN verband als individueel, in 2025 heeft genomen. Met deze maatregelen beogen we bij te dragen aan zowel het bevorderen van circulariteit als het verminderen van afval in het zorgveld.

Er zijn geen acties opgenomen die specifiek toezien op het bieden van herstelmaatregelen voor wie schade ondervindt van de negatieve materiële impact op circulariteit en materiaalgebruik.

Monitoring

Met de huidige beschikbare informatie is het op dit moment nog niet mogelijk om een nauwkeurige bepaling te maken van de behaalde resultaten voor de gezamenlijke ZN-maatregelen of de CZ specifieke maatregelen.

Wel is in juni 2025 heeft het RIVM het rapport ‘Monitor Duurzaamheid en Gezondheid’ gepubliceerd. Deze monitor biedt waardevolle inzichten in verduurzaming binnen de zorgsector, zoals gegevens over afval en materiaalinstroom en vormt een mogelijke basis voor het meten van voortgang en het ontwikkelen van verbeteracties. Op dit moment maken wij nog geen actief gebruik van deze monitor, maar we oriënteren ons op de mogelijkheden om in de toekomst samen te werken en deze informatie te benutten voor het volgen van resultaten.

Een van deelindicatoren van de monitoring richt zich op duurzaam en circulair inkopen door zorgaanbieders, verzekeraars en groothandels. Daarbij ligt de nadruk op het vastleggen van beleid en het stimuleren van duurzame alternatieven via gezamenlijke inkoop.

Verder biedt Milieu Platform Zorg (MPZ) inzicht via de Milieu Thermometer Zorg (MTZ) in prestaties van zorgorganisaties op het gebied van circulariteit op de niveaus zilver en goud, wanneer zij certificering hiervan hebben aangevraagd. Een nationaal of sectoraal overzicht van prestaties van alle zorgorganisaties is op dit moment niet beschikbaar.

Inzet van middelen

De inzet die wij in het zorginkoopbeleid hebben vastgelegd, maakt onderdeel uit van de reguliere werkzaamheden van zorginkopers. Hiernaast is een beleidsadviseur werkzaam op het gebied van het verduurzamen van het zorgveld en wordt er vanuit het team Sustainability & Integrated Reporting ondersteuning geboden. Aanvullend zijn er geen specifieke middelen gealloceerd. We monitoren vooralsnog niet wat de effecten van de inzet van de middelen zijn.

Maatstaven en doelen

Maatstaven

Op dit moment hebben we geen zorgverzekeraarsspecifieke maatstaven ontwikkeld om voortgang op circulariteit te meten. 

De impact van materiaalinstroom en afval ligt vooral in de waardeketen van zorgverzekeraars: bij de productie van geneesmiddelen en hulpmiddelen door leveranciers en producenten, en het gebruik hiervan door verzekerden bij zorgaanbieders of thuis. Samen met de andere zorgverzekeraars werkt CZ groep aan het ontwikkelen van passende maatstaven.

Doelen

Op dit moment is het nog niet mogelijk om de beleidsdoelstellingen van de GDDZ 3.0 en het ZN uitvoeringsplan te vertalen naar concrete zorgverzekeraarspecifieke doelen. Dit is ook niet nog mogelijk met de doelen die in de RIVM monitor beschreven zijn. Verder kunnen we op dit moment geen eigen resultaten delen op de vermindering van afval en het bevorderen van circulariteit. Er komt steeds meer en betere data beschikbaar over afval(reductie) en materiaalinstroom, waardoor de maatstaven de komende jaren verbeterd en aangescherpt kunnen worden in samenwerking met de andere zorgverzekeraars. 

Monitoring

In juni 2025 publiceerde het RIVM het rapport ‘Monitor Duurzaamheid en Gezondheid’. Deze monitor vormt een eerste stap voor het meten van voortgang en het bepalen van vervolgstappen op het gebied van circulariteit. Voor thema’s gerelateerd aan circulariteit zijn via deze monitor eerste indicatoren ontwikkeld, maar er is nog geen nationale methode om primair grondstoffengebruik te meten.

Zowel landelijk als bij zorgverzekeraars blijft het lastig om duurzaamheidsprestaties volledig te monitoren. De RIVM-monitor bevat nog geen nationale methodes voor materiaalstromen en biedt beperkte data over afval. Zorgverzekeraars inventariseerden in 2025 welke monitoring beschikbaar is binnen de sector en onderzoeken in 2026 mogelijkheden voor directe monitoring, met aandacht voor het beperken van administratieve lasten voor zorgaanbieders. De komende jaren verwachten wij, in samenwerking met andere zorgverzekeraars en GDDZ 3.0-partijen (waaronder zorgaanbieders), monitoring, meting en doelstellingen te ontwikkelen zodat onze impact en doelen (en die van anderen) concreet gemaakt kan worden.